صورى مأخوذ باشند كه خيال آنها را هنگام بيدارى به حافظه سپرده است آنگاه - خواب‌هاى پريشان به شمار خواهند رفت . [ و [ 1 ] بايد دانست كه رؤياى راست داراى علاماتى است كه راستى آن را اعلام ميدارند و بدرستى آن گواهى ميدهند چنان كه خواب بيننده مژده‌اى را كه از سوى خدا هنگام خواب به وى القا مىشود در مىيابد . از جملهء علامات مزبور بشتاب بيدار شدن خواب بيننده هنگام ديدن رؤياست گوئى وى در بازگشت به عالم احساس از راه بيدار شدن شتاب مىكند . و اگر چه غرق در خواب باشد ادراكى كه بر وى القا شده است بقدرى سنگين و قوى است كه از آن حالت به حال احساسى مىگريزد كه نفس در آن فرو رفته و در بدن و عوارض آن مىباشد . علامت ديگر ، پايدار ماندن و دوام آن ادراك است از اين رو كه رؤياى مزبور با تمام جزئيات آن در حافظهء وى نقش مىبندد و هيچ گونه سهو و فراموشى بدان راه نمىيابد و براى به ياد آوردن آن هيچ نيازى بانديشه و رجوع به حافظهء خود ندارد بلكه همين كه بيدار مىشود رؤيا در ذهن وى همچنان كه مشاهده كرده است باقى مىماند و هيچ چيز از آن غايب نمىشود ، زيرا ادراك نفسانى جنبهء زمانى ندارد و با ترتيب بذهن نمىپيوندد بلكه يكباره آن را در يك زمان درك مىكند ولى خوابهاى پريشان زمانى است زيرا چنان كه گفتيم اين گونه خوابها در قواى دماغى جاى مىگيرند و قوهء خيال آنها را از حافظه باز مىگيرد و بحس مشترك مىرساند و چون كليهء افعال بدنى زمانى است از اين رو هنگام ادراك به ترتيب و از روى تقدم و تأخر بذهن وارد مىشوند و بدين سبب دستخوش نسيانى مىگردند كه به قواى دماغى راه مىيابد . ولى ادراكات نفس ناطقه چنين نيست چه آنها زمانى نيستند و داراى ترتيبى - نمىباشند و هر گونه ادراكاتى كه در نفس ناطقه نقش مىبندد يك باره و در كمتر از

--> [ 1 - ) ] از اينجا بيش از يك صفحه ( 48 ) چاپ پاريس اضافه دارد و در چاپهاى مصر و بيروت نيست اين قسمت در نسخهء خطى « ينى جامع » در حاشيه نوشته شده است .